Vergi Kültürü ve Vergilemeye Gönüllü Uyum — Dr Ebubekir Mutlu

Dr Ebubekir MUTLU Bu çalışma mükelleflerin vergiye uyumunu sağlamada etkili olan faktörlerin ortaya konulmasını ve bu faktörler üzerinden uyumu açıklamayı amaçlamaktadır Uyum özellikle vergi idarelerinin üzerinde yoğun bir şekilde çalıştığı bir konudur Vergi uyumuna ilişkin literatürde yapılan ilk çalışmalarda kaçakçılık ve denetim odak noktası seçilirken takip eden çalışmalar bunların uyumsuzlukları açıklamada yetersiz kaldıklarını göstermiştir Yetersizlikleri gidermek amacıyla ahlak ve psikoloji gibi faktörler de uyum düzeyini açıklamada kullanılmaya başlanmıştır Vergilemeye gönüllü uyumu sağlamada birçok faktör bulunmaktadır Çalışmamızda bu faktörler vergi kültürü üst çatısı altında açıklanmaktadır Vergi kültürü vergi ahlakı vergi sistemi vergi bilinci vergi adaleti ve kamu otoritesi şeklinde 5 alt faktör üzerinden izah edilmektedir Yaptığımız saha araştırması sonucunda vergi uyumu ile vergi ahlakı vergi sistemi ve kamu otoritesi faktörlerinin cinsiyet yaş ve eğitim yönünden anlamlı farklılık içerisinde olduğu görülmektedir Vergi bilincinin yaş eğitim ve ailedeki çalışan yönünden vergi adaletinin ise sadece cinsiyet ve ailedeki çalışan sayısı yönünden anlamlı bir ilişki içerisinde olduğu tespit edilmiştir Yapılan analizlerde vergi uyumu ile bu faktörler arasında doğrusal ilişki olduğu sonucuna ulaşılmıştır Analizler tarafımızca yorumlanarak tartışma konuları açılmıştır Vergi uyum düzeyi ile ilgili etkenlere farklı açılardan yaklaşılarak tartışma zemini oluşturulup yapılan öneri ve eleştirilerle sürece katkı sunulması amaçlanmıştır İÇİNDEKİLER KİTAP HAKKINDA III ÖNSÖZ V TABLOLAR XI ŞEKİLLER XV KISALTMALAR XVII GİRİŞ 1 BİRİNCİ BÖLÜM KAVRAMSAL ÇERÇEVE VE ESASLAR 1 1 Vergi 7 1 1 1 Vergileme Amaçları 11 1 1 2 Verginin Dayanağını Açıklayan Temel Teoriler 13 1 1 2 1 Faydalanma İlkesi 13 1 1 2 2 Egemenlik İlkesi 13 1 1 3 Vergileme İlkeleri 14 1 1 3 1 Eşitlik ve Genellik İlkeleri 16 1 1 3 2 Belirlilik İlkesi 17 1 1 3 3 Uygunluk İlkesi 17 1 1 3 4 İktisadilik İlkesi 18 1 1 3 5 Anayasal İlkeler 19 1 1 4 Vergilemenin Etkinliği 20 1 1 5 Vergilerin Etkileri 21 1 2 Kültür ve Vergi Kültürü 22 1 2 1 Kültürü Oluşturan Faktörler 26 1 2 2 Kültür Çeşitleri 27 1 2 3 Değerler 28 1 2 4 Tutum 32 1 2 5 Davranış 35 1 2 6 Vergi Kültürü 36 1 2 7 Vergi Kültürü Aksaklıkları 41 1 3 Uyum ve Vergi Uyumu 41 1 3 1 Vergi Uyumunu Etkileyen Unsurlar 42 1 3 2 Vergi Uyumu Modelleri 45 1 3 2 1 Rasyonel Tercih Yaklaşımı Beklenen Fayda Modeli 45 1 3 2 2 Ahlaki Duygular Kuramı Beklenti Teorisi 47 1 3 2 3 Mali Bağlantı ve Optimal Vergi Uyumu Modeli 48 1 3 2 4 Diğer Modeller 50 1 3 2 4 1 Yitzhaki Modeli 50 1 3 2 4 2 Song ve Yarbrough Modeli 50 1 3 2 4 3 Kirchler Hoelzl ve Wahl Modeli 51 1 4 Vergi Bilinci Vergi Zihniyeti Vergi Sosyolojisi ve Vergi Ahlakı 52 1 4 1 Vergi Bilinci 52 1 4 2 Vergi Zihniyeti 54 1 4 3 Mali Sosyoloji ve Vergi Sosyolojisi 55 1 4 4 Ahlak ile Vergi Ahlakı Kavramları 58 1 4 4 1 Ahlak Etik Kavramları 58 1 4 4 2 Vergi Ahlakı Vergi Etiği 60 1 5 Mali Psikoloji ve Vergi Psikolojisi 63 1 5 1 Vergilendirmenin Sınırları 65 1 5 2 Vergiye Karşı Tepki 67 1 5 2 1 Vergiden Kaçınma 70 1 5 2 2 Vergi Yansıması 71 1 5 2 3 Vergi Yerleşmesi 72 1 5 2 4 Vergi Dönüştürülmesi Verginin Telafisi 72 1 5 2 5 Vergi Amortismanı ve Kapitalizasyonu Sermayeleştirilmesi 72 1 5 2 6 Vergi Borcunu Ödemeyi Geciktirme 73 1 5 2 7 Vergi Planlaması 73 1 5 2 8 Vergi Kaçırma 73 1 5 2 9 Verginin Reddi Vergi İsyanı Vergi Grevi 74 1 5 2 10 Matrah Aşındırma Vergi Erozyonu 75 1 5 2 11 Oy Kayması 75 1 5 2 12 Baskı Grupları ile Hareket Etme 75 1 5 2 13 Vergi Cennetlerine Kaçış 76 İKİNCİ BÖLÜM VERGİ KÜLTÜRÜNÜ ETKİLEYEN FAKTÖRLER AKTÖRLER GÖNÜLLÜ UYUMU ARTIRMAYA YÖNELİK ÇABALAR İLE UYUMU VERGİ TÜRLERİ YÖNÜNDEN DEĞERLENDİRME 2 1 Vergi Kültürünü Etkileyen Faktörler 77 2 1 1 Sosyo Psikolojik Faktörler 80 2 1 2 Siyasi Hukuki Faktörler 81 2 1 3 Ekonomik Faktörler 83 2 1 4 Sosyo Demografik Fakt